Lực lượng chức năng liên tiếp ghi nhận nhiều vụ việc học sinh tự ý can thiệp kỹ thuật vào xe đạp điện để gia tăng tốc độ di chuyển gấp nhiều lần so với thiết kế ban đầu. Hành vi thay thế bộ điều khiển (IC) với chi phí chỉ vài trăm nghìn đồng đang biến các phương tiện vốn giới hạn ở mức 25 km/h thành những chiếc xe có khả năng chạy gần 100 km/h, kéo theo hàng loạt vụ tai nạn giao thông nghiêm trọng và hiểm họa quá tải hệ thống điện.
Các vụ việc thực tế và hậu quả từ phương tiện can thiệp kỹ thuật
Ngày 11/9, tại đường Bách Lẫm, phường Yên Bái, tỉnh Lào Cai, Tổ công tác Đội Cảnh sát giao thông đường bộ số 3 đã lập biên bản tạm giữ phương tiện do một học sinh lớp 10 sinh năm 2011 điều khiển ở tốc độ cao và không đội mũ bảo hiểm. Kiểm tra thực tế cho thấy cụm đồng hồ xe hiển thị khả năng vận hành lên tới 99 km/h, vượt xa mức thiết kế tối đa 25 km/h của nhà sản xuất. Học sinh này thừa nhận đã tự mua và lắp đặt thêm bộ IC độ nhằm tăng vận tốc xe. Lực lượng chức năng đã yêu cầu tháo bỏ linh kiện độ và khôi phục nguyên trạng phương tiện theo quy chuẩn kỹ thuật.
Trước đó, ngày 28/3, tại đường Huỳnh Thị Hai, phường Trung Mỹ Tây, TP.HCM, một học sinh sinh năm 2011 điều khiển xe đạp điện không đội mũ bảo hiểm đã mất lái ngã xuống đường và va chạm với xe tải chạy chiều ngược lại dẫn đến tử vong. Kết quả khám nghiệm sau tai nạn cho thấy chiếc xe đạp điện nạn nhân sử dụng đã bị độ, chế nhằm đẩy vận tốc vượt ngưỡng an toàn. Cảnh sát giao thông TP.HCM sau đó đã phát đi cảnh báo về tình trạng thay đổi công suất, ắc quy và bộ điều khiển phương tiện xe hai bánh trong lứa tuổi học sinh.
Bản chất kỹ thuật của IC và sự dễ dãi trong việc mua bán linh kiện
Bộ IC trên xe điện thực chất là bộ điều khiển tốc độ (controller), nằm ở vị trí trung gian giữa nguồn cấp năng lượng và mô-tơ. Bộ phận này tiếp nhận các tín hiệu từ cụm tay ga, hệ thống phanh và cảm biến để điều tiết lượng điện nạp vào động cơ. Ở trạng thái nguyên bản, nhà sản xuất cài đặt ngưỡng khống chế để khi xe đạt tốc độ tối đa cho phép, IC sẽ tự động hãm lượng điện cấp nhằm bảo đảm an toàn kỹ thuật.
Khi người dùng thay thế bộ IC nguyên bản bằng loại linh kiện có thông số cao hơn hoặc đã can thiệp gỡ bỏ giới hạn, dòng điện tiếp tục được giải phóng tới mô-tơ ngay cả khi đã vượt qua ngưỡng an toàn định mức. Đáng chú ý, các loại IC độ hiện nay được rao bán công khai trên các nền tảng trực tuyến với giá chỉ từ vài trăm nghìn đồng, phân loại chi tiết theo từng dòng xe, điện áp và công suất. Đi kèm với sản phẩm là các video hướng dẫn chi tiết từng bước tháo lắp, đấu nối sơ đồ dây điện, khiến việc thay đổi thông số phương tiện có thể được thực hiện dễ dàng ngay tại nhà mà không cần kỹ thuật viên chuyên nghiệp.
Hiểm họa mất kiểm soát cơ khí và nguy cơ cháy nổ hệ thống pin
Việc nâng tốc độ xe đạp điện lên tương đương hoặc cao hơn xe máy phân khối lớn tiềm ẩn rủi ro cơ học cực kỳ nghiêm trọng. Toàn bộ hệ thống phanh, kích thước lốp xe, phuộc giảm xóc và khung sườn nguyên bản đều chỉ được tính toán chịu tải cho tốc độ tối đa 25 km/h. Khi vận hành ở dải tốc độ cao bất thường, quãng đường phanh sẽ kéo dài hơn nhiều lần, khung xe mất cân bằng dao động và diện tích tiếp xúc của lốp nhỏ không đảm bảo độ bám đường, rất dễ dẫn đến hiện tượng trượt ngã khi vào cua hoặc gặp chướng ngại vật bất ngờ.
Song song với rủi ro va chạm, việc độ IC còn đe dọa trực tiếp an toàn phòng cháy chữa cháy của phương tiện. Dòng điện cường độ lớn chạy qua hệ thống khiến toàn bộ dây dẫn, đầu nối, cầu chì và mô-tơ luôn trong tình trạng quá tải và sinh nhiệt cao. Nguy cơ cháy nổ càng tăng cao nếu quá trình này kết hợp với việc thay đổi pin, ắc quy trôi nổi hoặc đấu nối sai quy cách. Đối với xe sử dụng pin lithium-ion, hiện tượng quá nhiệt nghiêm trọng có thể kích hoạt quá trình thoát nhiệt (thermal runaway), dẫn đến phát nổ và bốc cháy dữ dội trong thời gian rất ngắn.
Cơ quan chức năng khuyến cáo người sử dụng phương tiện tuyệt đối không tự ý thay đổi kết cấu, công suất hay tháo bỏ giới hạn tốc độ xe điện trái với thiết kế được cấp phép. Đồng thời, phụ huynh cần chủ động giám sát, kiểm tra định kỳ phương tiện đi học của con em để kịp thời phát hiện các dấu hiệu can thiệp vào IC, hệ thống pin và nguồn điện, ngăn ngừa các sự cố giao thông thương tâm.