Tăng trưởng thần tốc từng nâng thu nhập trong nước và định hình thị trường toàn cầu, từng có vẻ như một quy luật tự nhiên. Giả định đó nay đang bị thử thách. Nhờ làn sóng xuất khẩu, Trung Quốc vẫn đang trên đà đạt mục tiêu 2026, nhưng điểm sáng này che khuất những vấn đề cố hữu ở trong nước: tiêu dùng yếu, thị trường bất động sản chìm sâu, và lực lượng lao động thu hẹp.
Mục tiêu tăng trưởng thấp nhất kể từ 1991
Hồi tháng 3, chính phủ Trung Quốc hạ mục tiêu tăng trưởng chính thức năm 2026 xuống khoảng 4,5% đến 5%, mục tiêu kém tham vọng nhất kể từ năm 1991 và là bước tụt dốc mạnh so với mức tăng trưởng hai con số của các thập kỷ trước.
Nhờ bùng nổ xuất khẩu, nền kinh tế nước này hiện đang trên đà đạt mục tiêu đó. Nhưng điểm sáng này che khuất những vấn đề sâu xa trong nước. Quy mô của nền kinh tế cũng là một phần câu chuyện: nền kinh tế càng lớn, càng khó duy trì tốc độ mở rộng vượt trội.
Lực kéo thứ nhất: Bất động sản chìm sâu
Trong nhiều thập kỷ, nhà ở là một trong những động cơ tăng trưởng mạnh nhất của Trung Quốc, biến lĩnh vực bất động sản thành kho tích trữ của cải chính của hộ gia đình. Vài năm gần đây, ngành này đã trượt vào suy thoái. Đợt siết quản lý vay nợ quá mức của các nhà phát triển năm 2020, tiếp theo là các đợt phong tỏa do đại dịch làm doanh số sụp đổ và làm tổn hại niềm tin hộ gia đình, đã phơi bày sự mong manh của một đợt bùng nổ kéo dài chạy bằng nợ. Sau đó là vòng xoáy luẩn quẩn: cầu giảm, tài trợ thắt chặt, dự án dang dở, và ngành này chưa thể hồi phục.
Theo ước tính của các nhà kinh tế, giá nhà trên toàn quốc đã lao dốc khoảng 30% từ đỉnh năm 2021, bào mòn của cải hộ gia đình. Người mua tiềm năng đứng ngoài cuộc vì e ngại giá còn giảm và không muốn gán nợ dài hạn cho tài sản có thể tiếp tục mất giá. Chủ nhà hiện hữu thường không thể bán mà không chịu lỗ. Trong khi đó, các nhà phát triển nợ nặng gánh các căn hộ ế, dự án đình trệ và nợ phải trả chồng chất, đẩy nhiều doanh nghiệp vào vỡ nợ.
Từ giữa năm 2024, chính phủ đã tìm cách ném phao cứu sinh cho ngành này: cắt lãi suất cho các khoản vay thế chấp hiện hữu, nới hạn chế mua nhà ở các thành phố lớn và giảm thuế giao dịch. Các biện pháp mang lại sự ổn định ngắn ngủi nhưng chưa đảo ngược được đà suy giảm.
Ở thời đỉnh, bất động sản và các ngành liên quan chiếm một tỷ trọng lớn trong nền kinh tế, theo Bloomberg Economics. Tỷ trọng đó đang giảm dần tới năm 2030 khi chính phủ chuyển hướng sang sản xuất công nghệ cao và các ngành xanh, và Bloomberg Economics nhận định công nghệ sẽ vượt nhà ở trong năm 2026 nhờ đà tăng của AI. Tuy nhiên, các lĩnh vực này thâm dụng vốn hơn và tạo ít việc làm hơn, khiến chúng khó thay thế bất động sản làm động lực tăng trưởng trên diện rộng.
Lực kéo thứ hai: Tiêu dùng đình trệ
Đợt suy thoái bất động sản kéo dài nhiều năm khiến hộ gia đình cảm thấy nghèo đi và thận trọng hơn khi chi tiêu. Giá cả của nhiều loại hàng hóa và dịch vụ vẫn yếu kể từ năm 2023, trong khi doanh số các mặt hàng đắt tiền như ô tô và vật liệu xây dựng giảm rõ rệt trong năm qua.
Trên bề mặt, số liệu lạm phát mới nhất kể một câu chuyện tích cực hơn: nền kinh tế đã thoát khỏi ba năm giảm phát kể từ đầu năm nay. Nhưng phần lớn đà phục hồi giá phản ánh chi phí hàng hóa nhập khẩu cao hơn, bao gồm giá dầu tăng do biến động địa chính trị phức tạp tại khu vực Trung Đông và chip trong bối cảnh bùng nổ AI toàn cầu, hơn là sự phục hồi trên diện rộng của nhu cầu tiêu dùng.
Cạnh tranh khốc liệt giữa các doanh nghiệp Trung Quốc, hiện tượng mà chính phủ gọi là "nội quyển" (involution), làm tăng thêm áp lực giảm giá. Giới chức đã cố gắng kiềm chế các cuộc chiến giá phá hoại trong nhiều ngành từ xe điện đến giao đồ ăn, hy vọng giúp doanh nghiệp xây dựng lợi nhuận, tăng lương và cuối cùng hỗ trợ tiêu dùng. Nhưng khi niềm tin người tiêu dùng vẫn yếu, những nỗ lực này cho tới nay mới đạt hiệu quả hạn chế.
Lực kéo thứ ba: Dân số thu hẹp
Dân số Trung Quốc, khoảng 1,4 tỷ người, đang thu hẹp với tốc độ chưa từng thấy trong nhiều thập kỷ, một sự đảo chiều rõ rệt với đất nước lâu nay được định nghĩa bằng quy mô nhân khẩu khổng lồ.
Số ca sinh giảm xuống 7,93 triệu trong năm 2025, thấp nhất ít nhất kể từ năm 1949. Số ca sinh đã giảm mỗi năm kể từ 2016, trừ một đợt nhích lên ngắn ngủi vào năm 2024, có thể phản ánh Năm Rồng, thường được coi là thời điểm tốt lành để sinh con.
Dân số trong độ tuổi lao động, từ 16 đến 59 tuổi, cũng đang co lại. Năm 2025, nhóm tuổi này chiếm khoảng 61% tổng dân số, giảm từ hơn 70% một thập kỷ trước. Với dân số già đi nhanh chóng, tỷ lệ người trong độ tuổi lao động trên người trên 65 tuổi, hiện khoảng bốn trên một, dự kiến giảm một nửa trong vòng hai thập kỷ.
Lực lượng lao động nhỏ hơn và dân số già đi nhanh có hàm ý với mọi thứ từ nhu cầu tiêu dùng đến sản lượng sản xuất và đổi mới công nghệ, đè nặng lên tiềm năng tăng trưởng dài hạn. Bắc Kinh đặt cược rằng đà tăng năng suất nhờ tự động hóa có thể bù đắp việc mất lao động. Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh đầu tư vào khoa học và công nghệ, đặc biệt công nghệ sinh học, AI, chất bán dẫn và robot, là trung tâm của việc thúc đẩy tăng trưởng.
Lực kéo thứ tư: Thị trường việc làm nguội đi
Tỷ lệ thất nghiệp chung nhìn chung ổn định, nhưng thất nghiệp thanh niên tăng vọt khi hàng triệu sinh viên mới tốt nghiệp bước vào một thị trường việc làm yếu hơn. Nhóm này chủ yếu tìm việc văn phòng, gây ra sự lệch pha cơ cấu giữa kỹ năng của họ và nhu cầu của một nền kinh tế vẫn bị sản xuất chi phối.
Bất an về việc làm và tăng lương yếu làm phức tạp các nỗ lực hồi sinh tiêu dùng. Các hộ gia đình không chắc về triển vọng thu nhập có xu hướng tiết kiệm hơn chi tiêu, củng cố đà chậm lại tổng thể. Việc áp dụng tự động hóa nhanh chóng thêm một lớp áp lực khác: việc dùng robot và AI trong sản xuất và dịch vụ đang tái định hình nhu cầu lao động.
Lực đỡ thứ năm: Xuất khẩu, động cơ tăng trưởng then chốt
Xuất khẩu là điểm sáng của nền kinh tế Trung Quốc. Từ 2018 đến 2025, hàng xuất khẩu tăng gần 52%, và trong chín tháng đầu năm nay đã cao hơn 21% so với cùng kỳ 2025. Ngay cả khi thuế của Mỹ với hàng Trung Quốc có lúc lên tới 145% hồi đầu năm 2025, làm giảm doanh thu của các nhà xuất khẩu từ Mỹ, lượng hàng sang châu Âu và các thị trường mới nổi, đặc biệt ở Đông Nam Á, đã hấp thụ phần lớn khoảng trống.
Các nhà sản xuất Trung Quốc cũng đã leo lên chuỗi giá trị, bán nhiều sản phẩm cao cấp hơn như xe điện, tấm pin mặt trời và máy móc công nghiệp. Điều đó giúp đẩy thặng dư thương mại của Trung Quốc lên mức kỷ lục 1.200 tỷ USD năm 2025, và con số này còn tăng rộng hơn trong năm nay.
Cơn sốt AI toàn cầu mang đến một luồng gió thuận khác, khi đầu tư bùng nổ vào AI và trung tâm dữ liệu thúc đẩy nhu cầu công nghệ và thiết bị công nghiệp. Ngành sản xuất công nghệ cao của Trung Quốc mở rộng nhanh cùng cơn sốt đó: sản lượng thiết bị in 3D, pin lithium-ion và robot công nghiệp tăng lần lượt 62,5%, 39,5% và 29,1% trong chín tháng đầu năm 2026 so với cùng kỳ.
Lực kéo thứ sáu: Rủi ro của việc dựa vào xuất khẩu
Nhờ dựa vào xuất khẩu để duy trì tăng trưởng mang theo rủi ro. Căng thẳng thương mại đang gia tăng khi ngày càng nhiều quốc gia ngoài Mỹ phản ứng với hàng nhập khẩu Trung Quốc tăng vọt. Gần đây nhất, Liên minh châu Âu đã đàm phán nhập khẩu đối với xe hybrid và cũng đang cân nhắc các biện pháp thương mại mới có thể cho phép cắt Trung Quốc khỏi thị trường châu Âu nếu căng thẳng leo thang. Điều này đặt ra câu hỏi xuất khẩu của Trung Quốc có thể gánh vác gánh nặng kinh tế trong bao lâu nữa.
Hàm ý cho nhà đầu tưThứ nhất, tăng trưởng đạt mục tiêu không đồng nghĩa với nền kinh tế khỏe. Mục tiêu 4,5% đến 5% đạt được chủ yếu nhờ xuất khẩu, trong khi các trụ cột nội địa (bất động sản, tiêu dùng, lao động) đều yếu. Nhà đầu tư nên phân biệt giữa các doanh nghiệp gắn với chuỗi xuất khẩu và công nghệ cao, và các doanh nghiệp phụ thuộc vào nhu cầu nội địa và bất động sản.
Thứ hai, thoát giảm phát chưa phải phục hồi. Phần lớn đà tăng giá đến từ chi phí nhập khẩu (dầu, chip), không phải nhu cầu tiêu dùng. Cùng với "nội quyển", điều đó gợi ý biên lợi nhuận doanh nghiệp nội địa vẫn chịu áp lực và các nỗ lực chống cạnh tranh giá chưa phát huy hiệu quả rõ rệt.
Thứ ba, chuyển dịch cơ cấu có chi phí việc làm. Công nghệ và các ngành xanh thâm dụng vốn và tạo ít việc làm hơn bất động sản, trong khi thất nghiệp thanh niên đã tăng và tự động hóa đè thêm lên nhu cầu lao động. Điều này kìm hãm khả năng hồi sinh tiêu dùng, bất kể tăng trưởng công nghiệp mạnh thế nào.
Thứ tư, rủi ro thương mại tập trung. Khi xuất khẩu gánh phần lớn tăng trưởng, các biện pháp từ EU (hạn ngạch xe hybrid, khả năng các công cụ mạnh hơn) và phản ứng của nhiều nước khác là rủi ro trực tiếp cho kịch bản tăng trưởng. Đây là điểm cần theo dõi sát với các nhà xuất khẩu xe, pin, thiết bị công nghiệp và các nền kinh tế đối tác thương mại.
Thứ năm, nhân khẩu học là lực cản dài hạn. Dân số trong độ tuổi lao động giảm và tỷ lệ phụ thuộc tăng sẽ đè lên tiềm năng tăng trưởng, và chiến lược dựa vào tăng năng suất qua tự động hóa của Bắc Kinh là một canh bạc cần được theo dõi bằng dữ liệu năng suất thực tế, không chỉ bằng sản lượng ngành công nghệ.
Trong chu kỳ kinh tế, dòng tiền đầu tư được luân chuyển giữa các loại tài sản đầu tư khác nhau để tối đa hóa lợi nhuận. Hiện nay Sở giao dịch hàng hóa VN mới được cấp phép liên thông trên thị trường hàng hóa quốc tế và đầu tư trực tiếp trên các sàn hàng hóa thế giới, với các sản phẩm thiết yếu như là: Đồng, Bạc, Cà phê, Đường, Nông sản ...