Làn sóng điều chỉnh giá sạc xe điện công cộng lan rộng và các giải pháp can thiệp chính sách

Làn sóng tăng giá sạc xe điện công cộng tại Mỹ và châu Âu khiến chi phí vận hành tăng vọt, buộc các chính phủ phải can thiệp để hạ nhiệt thị trường.

Chi phí vận hành từng được xem là ưu thế cạnh tranh vượt trội của xe điện so với phương tiện động cơ đốt trong truyền thống, tuy nhiên lợi thế kinh tế này đang chịu áp lực lớn trước làn sóng tăng giá điện sạc tại nhiều quốc gia. Các đơn vị vận hành trạm sạc công cộng tại Mỹ và châu Âu đồng loạt nâng phí dịch vụ để bù đắp giá điện đầu vào leo thang cùng chi phí đầu tư cơ sở hạ tầng. Thực tế này buộc người sử dụng xe điện phải tính toán lại bài toán chi phí di chuyển hàng ngày, đồng thời thúc đẩy các chính phủ đưa ra giải pháp điều tiết thị trường nhằm duy trì sức hút của lộ trình chuyển đổi giao thông xanh.

Đợt tăng giá mạnh tại thị trường Mỹ và Bắc Ireland

Tại quận Arlington, bang Virginia, Mỹ, Hội đồng quận đã thông qua quyết định nâng mức phí sạc cơ bản từ 17,46 cent lên 30 cent cho mỗi kWh, tương đương mức tăng gần 72%, bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1/11. Mức điều chỉnh này tác động trực tiếp tới 51 cổng sạc công cộng đặt tại các khu vực tiện ích như thư viện, trung tâm cộng đồng và khu giải trí.

Chính quyền địa phương giải thích quyết định tăng giá là bắt buộc nhằm bù đắp chi phí vận hành mạng lưới khi giá điện hệ thống từ Hiệp hội Mua sắm Năng lượng Virginia tăng 25%, kéo chi phí duy trì tài khoản cấp điện của các trạm sạc tăng 23%. Trước các phản ứng về mặt chi phí, cơ quan chức năng quận Arlington đã yêu cầu rà soát hợp đồng của các nhà vận hành để ngăn chặn việc thu thêm phụ phí ngoài thỏa thuận.

Tại Bắc Ireland, Tập đoàn năng lượng quốc doanh Ireland (ESB) cũng thực hiện đợt tăng giá sạc công cộng lần thứ hai chỉ trong vòng chưa đầy năm tháng do giá điện bán buôn leo thang. Đối với hình thức thanh toán trực tiếp qua thẻ, giá sạc nhanh từ 49 kW trở lên tăng 13,3% lên 85 pence mỗi kWh (khoảng 29.000 đồng/kWh), còn sạc chậm đến 48 kW tăng 18% lên 72 pence mỗi kWh (gần 25.000 đồng/kWh). Người dùng trả phí qua ứng dụng hoặc mua gói thuê bao tháng Charge Lite với giá 4,99 bảng Anh mỗi tháng cũng ghi nhận mức tăng cước đáng kể. Để hỗ trợ người dùng giãn áp lực sạc, ESB dự kiến tung ra gói cước sạc giờ thấp điểm Charge Smart từ ngày 25/11.

Thực trạng độc quyền cục bộ và thiếu minh bạch giá cước tại châu Âu

Theo số liệu từ cuộc rà soát độc lập do trang tin Electrive trích dẫn, tính theo giá trị thực sau khi trừ lạm phát, giá sạc công suất thấp AC tại Anh đã tăng 69% kể từ năm 2021, trong khi phí tại các trạm sạc nhanh DC trên các tuyến cao tốc tăng tới 94%. Tại Liên minh châu Âu (EU), dù mạng lưới hạ tầng đã chạm mốc 1,16 triệu điểm sạc công cộng tính đến tháng 8 theo số liệu của Đài quan sát Nhiên liệu thay thế châu Âu (EAFO), người sử dụng vẫn đối mặt với nhiều rào cản về giá thành.

Nghiên cứu của Ủy ban Giao thông thuộc Nghị viện châu Âu cho biết giá sạc chậm AC bình quân dao động từ 0,27 đến 0,65 euro mỗi kWh (tương đương 7.700 đến 18.700 đồng/kWh), với biên độ dao động toàn thị trường từ 0,1 đến 0,9 euro mỗi kWh. Với trạm sạc nhanh DC, mức giá bình quân nằm trong khoảng 0,32 đến 0,85 euro mỗi kWh, thậm chí một số khu vực chạm ngưỡng hơn 1 euro mỗi kWh (khoảng 28.800 đồng/kWh).

Báo cáo nhấn mạnh dịch vụ sạc chậm AC ven đường rất dễ hình thành thế độc quyền cục bộ. Nhóm người dùng không có chỗ đỗ xe hoặc gara cố định tại nhà buộc phải phụ thuộc vào trạm sạc duy nhất gần khu dân cư, không có quyền lựa chọn nhà cung cấp do các vị trí này nằm trong hợp đồng nhượng quyền dài hạn. Khảo sát của Hiệp hội Ô tô Đức (ADAC) ghi nhận một phần tư tài xế yêu cầu niêm yết giá minh bạch hơn. Ngoài ra, việc tận dụng giá sạc ban đêm giá rẻ cũng làm dấy lên quan ngại an ninh, khi 56% tài xế và 67% phụ nữ thừa nhận phải thay đổi thói quen sạc đêm vì bãi xe thiếu đèn chiếu sáng và camera giám sát.

Chính sách can thiệp của chính phủ Hàn Quốc và Anh

Nhằm kiểm soát đà tăng chi phí cho người dân, cơ quan quản lý tại nhiều quốc gia đã triển khai các biện pháp can thiệp kỹ thuật và hỗ trợ tài chính trực tiếp. Tại Hàn Quốc, Bộ Khí hậu, Năng lượng và Môi trường đã tái cơ cấu toàn diện biểu giá các trạm sạc do Bộ quản lý thành 5 dải công suất thay vì 2 nhóm như trước đây. Trọng tâm chính sách là giảm 9,1% giá dịch vụ tại các trụ sạc chậm dưới 30 kW xuống còn 295 won mỗi kWh (khoảng 5.600 đồng/kWh) nhằm phục vụ số đông đại chúng, do nhóm này chiếm tới 90% số lượng trạm toàn quốc. Ngược lại, giá sạc tại các trụ siêu nhanh từ 200 kW trở lên tăng 13,2% lên mức 393,1 won mỗi kWh (khoảng 7.500 đồng/kWh) để phản ánh chi phí đầu tư hạ tầng lưới điện và điều hướng tài xế ưu tiên sạc chậm khi phương tiện rảnh rỗi.

Tại Anh, Chính phủ cam kết giải ngân gói ngân sách 100 triệu bảng phân bổ trong hai năm từ mùa xuân 2027 để giảm chi phí tại các trụ sạc công suất thấp ven đường phố, hướng tới nhóm cư dân không có bãi đỗ riêng nhằm giúp mỗi chủ xe tiết kiệm khoảng 150 bảng mỗi năm. London cũng nghiên cứu cơ chế chuyển đổi biểu giá cho phép áp dụng mức cước điện sinh hoạt tại nhà sang các trụ sạc công cộng, giúp hạ chi phí từ 15 đến 20 pence mỗi kWh. Đồng thời, việc dỡ bỏ yêu cầu xin giấy phép quy hoạch với rãnh dẫn cáp sạc qua vỉa hè từ đầu tháng 10 giúp các hộ gia đình tiết kiệm tới 300 bảng khi tự đưa nguồn điện sinh hoạt giá thấp ra xe.

Cân bằng bài toán chi phí vận hành giữa xe điện và xe xăng

Mặc dù giá cước trạm sạc công cộng biến động liên tục, các dữ liệu tổng hợp cho thấy xe điện vẫn duy trì được ưu thế chi phí vận hành nếu người dùng có phương thức khai thác năng lượng hợp lý. Theo Chỉ số giá tháng 9 của Zapmap dựa trên 4 triệu phiên sạc mỗi tháng tại Anh, mức phí trả theo lượt bình quân là 54 pence mỗi kWh với trạm tiêu chuẩn và 79 pence mỗi kWh với trạm sạc nhanh, tăng 4% so với cùng kỳ. Dẫu vậy, khoảng cách tiết kiệm chi phí nhiên liệu giữa xe điện và xe xăng dầu vẫn nới rộng lên mức kỷ lục kể từ tháng 6 năm nay.

Zapmap tính toán một người lái xe điện thông thường chỉ cần sử dụng trạm công cộng cho khoảng 20% nhu cầu vận hành, trong khi 80% dung lượng nạp tại nhà theo mức giá trần 26 pence mỗi kWh hoặc giá giờ thấp điểm ban đêm 8,9 pence mỗi kWh. Mô hình sạc kết hợp này giúp chủ xe tiết kiệm khoảng 1.130 bảng (khoảng 39 triệu đồng) chi phí vận hành mỗi năm so với một mẫu xe xăng cùng phân khúc. Khi các chương trình trợ cấp ban đầu dần kết thúc, thị trường sạc xe điện toàn cầu đang chuyển sang giai đoạn vận hành theo cơ chế thị trường, đòi hỏi các quy định quản lý chặt chẽ về tính minh bạch giá niêm yết, phân bổ khung giờ và giám sát hợp đồng nhượng quyền để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.